Leven van M van Rachel Cusk is een even intrigerende als koele analyse van het leven van een vrouwelijke filmster. Nu vermoed wordt dat de roman over een echte actrice gaat, krijgt het boek waarschijnlijk een veel groter – en ander – leespubliek dan verwacht.
door Theo Hakkert
Hoe een gerucht het verschijnen en meteen het imago van een roman, die bij voorbaat was bestempeld als een van de belangrijkste van dit jaar, kan beïnvloeden.
Sinds haar Contouren-trilogie wordt uitgezien naar elk nieuw boek van Rachel Cusk (geb. 1967). Deze zomer waren, zoals zo vaak gebeurt, van haar nieuwe roman, Life of M, in het Engelse taalgebied vooruitexemplaren rondgestuurd naar critici, journalisten en influencers. Onder embargo, en dan hoeft er maar een te zijn die meent belangrijker te zijn dan het verbod en het spel is op de wagen.
Leven van M, zoals het boek in vertaling is getiteld, gaat over een filmactrice. Nu heeft Rachel Cusk de naam vaak dicht op de werkelijkheid te blijven. Op haar cv staat een aantal zeer persoonlijke boeken, waaronder een afrekening met haar ex, de controversiële memoir Aftermath. On Marriage and Separation.
Bekend is dat de schrijfster kennis heeft aan een filmactrice van naam en omdat die actrice in haar boekenclub al eens aandacht aan Cusk heeft geschonken, meende de embargo-breker zeker te weten dat Cusk in haar roman over die bevriende actrice heeft geschreven. Niet zo negatief als over haar ex, maar de actrice zou er bepaald niet goed van afkomen in de roman. En niet dat M een van haar initialen is, maar toch.
Opeens ging het niet meer over literatuur, maar Leven van M kwam in het Amerikaanse roddelcircuit terecht.
Negeren en de roman op literaire merites bekijken? Goed idee.
Leven van M begint met een zin die aanleiding geeft tot speculeren, dat is zeker zo.
‘Een tijdje geleden zei ik tegen de actrice M dat ik overwoog haar autobiografie te gaan schrijven.’
Hier gebeurt meteen van alles. De verteller (vanaf hier biografe, ze is duidelijk vrouwelijk) kent de actrice M. Mogelijk zo goed dat ze meent dier autobiografie te kunnen schrijven. Maar een autobiografie schrijven van iemand anders kan niet, het is dan een biografie. Hooguit zou de biografe als ghostwriter kunnen optreden, maar dat maakt het nog geen autobiografie, eerder een geautoriseerde biografie.
Het gebruik van het woord autobiografie suggereert dat de biografe denkt zo veel van de actrice te weten dat ze als het ware samenvallen en dat het boek dus gerust een autobiografie mag heten. Dan nog blijft het vreemd. Ook is het plan nog niet zo ver. De biografe overweegt het.
‘Zou je het gewoon verzinnen?’
Nog in dezelfde eerste alinea komt de reactie van de actrice (maar in de woorden van de biografe): ‘Dat idee stond haar wel aan. Ze doet niet moeilijk. Zou je het gewoon verzinnen? vroeg ze.’
De actrice snapt ook wel dat het eigenlijk geen autobiografie kan worden. Ze denkt uiteraard dat de ander lang niet alles van haar weet. ‘Zou je het gewoon verzinnen?’ Oftewel: je moet het verzinnen, want zo goed kun je me helemaal niet kennen.
Wat vervolgens gebeurt is dat Rachel Cusk de biografe laat overschakelen naar de we-vorm. Waar ze elkaar van kennen et cetera. Nergens wordt de suggestie gewekt dat de twee gesprekken voeren om inhoud aan de (auto)biografie te geven. Wel trekken ze soms samen op. Wat M wel vertelt is dat een film waarin ze als jong meisje al in acteerde ‘onmiddellijk een eind had gemaakt aan haar kinderjaren’.
Een belangrijk gegeven, want door het hele boek heen komt het gebrek aan kinderjaren ter sprake. Door dat gebrek heeft M nauwelijks een verleden, vindt de biografe. Daar komt bij, zo blijkt, dat zij de actrice een lege huls vindt. Afwezigheid van eigenschappen is een rode draad in Cusk’s oeuvre. In naar Contouren-trilogie is juist de verteller ‘leeg’, waardoor de personages die tegen haar praten centraal komen te staan. Een en al omtrekken, en dan is het gemakkelijk een direct verband te zien met de situatie in Leven van M.
M kan geen anoniem persoon zijn
Persoonlijkheid bij M ontbreekt omdat ze zo beroemd is. Ze wordt overal herkend, waardoor ze in contact met anderen niet zichzelf kan zijn. Deuren gaan open die voor anderen gesloten blijven. Van haar wordt verwacht dat ze, op de een of andere manier, ook in de reële wereld een rol speelt, de rol van beroemd persoon, een filmster nota bene, iemand die we alleen kennen in een rol. M kan geen anoniem persoon zijn. Iedereen herkent haar en daar reageert zij dan weer op, wat door de anderen weer als een bevestiging wordt gezien van het beeld en de verwachting die ze van haar hebben, en zo kaatst het maar door.
Al vroeg in de roman weet Cusk dat spiegelpaleis van de faam indringend te beschrijven. Hier een aantal delen uit een passage van net meer dan twee pagina’s. (De partner van de biografe is ernstig ziek geweest.)
‘Ze vroeg of ze op een of andere manier iets voor ons kon doen. Een deel van de vrijheid van M bestond in haar vrijheid te kiezen voor welke eigenschap ze zich zou laten leiden. Uit alle mogelijkheden die ze had kunnen kiezen, had ze de goedheid geselecteerd.’
Ze lunchen en gaan ieder hun eigen weg.
‘We hadden het niet meer over ons project gehad. Het leek niet waarschijnlijk dat het in zijn huidige vorm kon worden voortgezet. Ik had er spijt van dat ik het met M over mijn partner had gehad. Het voelde alsof ik haar getest had op het menselijke gehalte van haar reactie. Het was alsof ik haar gevraagd had medeleven te veinzen, terwijl zij probeerde te ontkomen aan haar eigen duivelse wetenschap, de wetenschap dat het zinloos was om in een leven te geloven. Toen ze over het einde van haar kindertijd had gesproken, was het niet zomaar een al te vroege blootstelling aan de werkelijkheid waar ze het over had, maar een voorgoed afzien van de mogelijkheid om terug te keren. (…) Voor M was er niets waar ze naar terug kon keren.’
En dan draait Cusk het om:
‘Staand op het trottoir realiseerde ik me dat ik in haar gezelschap niet mezelf kon zijn. M was vriendelijk, gul, bescheiden op het ontwapenende af, terwijl alles wat ik in haar bijzijn deed of zei onecht was. Het was alsof ik acteerde, terwijl M overkwam als echt en authentiek.’
Ze zien elkaar daarna lange tijd niet meer, maar de roman blijft in de we-vorm verteld worden. Wat de suggestie wekt dat de biografe en M vaak samen optrekken en van alles meemaken, maar dat blijkt nergens uit. Geen gesprekken, sowieso nauwelijks dialogen, nergens een reactie van de een op de ander.
In Leven van M is sowieso van belang wat er niet wordt verteld. Geen woord over intimiteit, geen seks, geen #MeToo, geen informatie over andere persoonlijke relaties van M. Het gaat over nauwelijks over haar films. De toon is koel, analytisch en zakelijk.
Veel meer dan over M gaat het over de decors van haar leven buiten de film. Kantoren, vergaderkamers, filmsets – allerlei plekken waar M zich ophoudt worden tot in de fijnste details beschreven, oeverloos zelfs. Als wat het om te bewijzen dat er heus een werkelijkheid ís. Alleen is hier niets authentieks. Het decor rond M is al net zo leeg als haar persoonlijkheid, die we niet leren kennen, want de biografe kent die ook niet. Ze is alleen beroemd.
‘Omdat ze nooit anoniem is geweest’
Schitterend is een passage als deze, de roman zit vol met dit soort koele observaties waarin empathie lijkt te ontbreken:
’Ze weet niet eens of ze anonimiteit zou herkennen of überhaupt wensen, omdat ze nooit anoniem is geweest. Ze werd zo jong tot bewustzijn van zichzelf gewekt dat ze geen herinneringen heeft aan haar eigen persoon als onzichtbaar.’
Cusk beheerst het spel met onzichtbaarheid, afwezigheid en werkelijkheid als geen ander. Het maakt de roman adembenemend.
Aan het eind zegt M, alweer in zo’n kale ruimte, dat het haar niet bevalt hoe de biografe haar heeft neergezet. ‘Het is gewoon kwetsend.’ Waarop de biografe zegt dat het boek niet over M gaat. Maar M vindt: ’Je doet het voorkomen alsof het mij aan menselijkheid ontbreekt.’
Is dit een roman over de (auto)biografie?
Het punt is alleen dat wij als lezers van Cusk’s boek helemaal niet weten, of kunnen weten, of M op het boek duidt dat wij in handen hebben of dat er tussen de twee, binnen de roman, sprake is van een klassieke biografie van M.
Valt Leven van M samen met de (auto)biografie of gaat de roman óver een boek dat wij niet te lezen hebben gekregen. Waarvan Cusks’ roman dan zoiets als de making-of is. De aanwijzing daarvoor is sterk omdat Leven van M, als het een autobiografie zou zijn, helemaal niet vanuit M is geschreven. De observaties – koel en inderdaad zonder veel menselijkheid – komen allemaal op het conto van de biografe.
De actrice in kwestie, als ze het al is, heeft nog niet gereageerd
Tot nu toe – de roman verschijnt 25 augustus – heeft de actrice in kwestie niet gereageerd op de ophef rond het breken van het embargo. Het kan nog interessant worden als ze zou ontkennen dat Leven van M over haar gaat. Of juist het tegenovergestelde: dat ze haar vriendin Cusk heeft gevraagd haar leven in een roman te verwerken en dat dit blijkbaar het resultaat is (en hoe authentiek is dan het verwijt van M dat menselijkheid ontbreekt?)
Het is niet zonder precedent dat schrijvers levens van bekenden met toestemming in romans verwerken. Op Reddit las ik dat kunstenaar Sophie Calle begin jaren negentig aan Paul Auster toestemming heeft gegeven haar leven te verwerken in een roman. Dat is gebeurd in Leviathan (1992, vertaling 1993). In deze aan Don DeLillo opgedragen roman staat voorin:
‘De schrijver betuigt zijn bijzondere dank aan Sophie Calle voor haar toestemming om werkelijkheid met fictie te mogen vermengen.’
Zelfs hier duikt het woord werkelijkheid op – bijzonder. Sophie Calle heet hier Maria. Ja, een naam met een M. Laten we het op toeval houden.
Nog mooier zou het zijn als een andere actrice dan Natalie Portman, want om haar zou het gaan, zou claimen dat zij model heeft gestaan voor M. Want zo heel veel persoonlijke verhalen over wie dan ook staan helemaal niet in deze roman.
Het is een prikkelend idee dat iedereen die het gerucht wil checken nu naar deze roman moet grijpen. Ter vergelijking – geen homerische – maar door de film The Odyssey wordt Homerus weer meer gelezen. Wie van roddel houdt en zelf wil onderzoeken of bepalen om welke actrice het gaat, gaat deze literaire toproman lezen, een boek waar ze waarschijnlijk anders totaal geen interesse in zouden hebben.
En als zij het boek uit hebben, hoor ik graag of zij de vrouwen kennen, vrouwen met raadselachtige namen, die Cusk achterin bedankt. Zoals bijvoorbeeld Eleni Dellagrammaticas en Afroditi Panagiotakou.
Rachel Cusk: Leven van M
Vertaling: Auke Leistra
173 p’s. De Bezige Bij.
foto Rachel Cusk: Hreinn Gudlaugsson / Wikimedia Commons
