Yoko Tawada schrijft in het Japans en in het Duits. Soms dringen zich onder het schrijven passages op in de andere taal. Zo bezien is het geen wonder dat in haar roman Verspreid over de aarde de liefde voor taal van elke pagina spat. Maar het is ook een roman over de klimaatcrisis en smeltende poolkappen.
door Theo Hakkert
Schrijvers die hun moedertaal achter zich laten, het is inmiddels een imposante rij geworden. De Perzische schrijver Kader Abdolah heeft zich het Nederlands zo eigen gemaakt dat hij in die taal kan schrijven.
Soms gaat er een al dan niet gedwongen landverhuizing aan vooraf. Vladimir Nabokov was zo goed dat hij zijn Russische romans zelf naar het Engels overzette. Frans kon hij ook. Joseph Conrad beheerste het Engels perfect, terwijl hij in het Pools was grootgebracht.
Een van de mooiste voorbeelden blijft Jhumpa Lahiri. Zij stapte van het Engels – en wat had ze daarmee triomfen gevierd – naar het Italiaans over. Ze liet ook haar oeuvre achter. Nooit zal ik haar blik vergeten toen ze voor haar laatste Amerikaanse roman in Amsterdam op bezoek was. Ze keek naar het boek alsof ze er niets mee te maken wilde hebben. Haar reden: Engels was niet haar moedertaal, maar het Bengaals, dus kon ze het Engels net zo goed laten voor wat het was, en ze verhuisde van Brooklyn naar Italië om het in Italiaans opnieuw te beginnen.
Verrassende talenten zijn het.
Schrijven in het Duits en Japans, soms tegelijk
Nog weer anders ligt het met Yoko Tawada (Tokyo, 1960). Begin jaren tachtig verhuisde ze naar Duitsland, eerst kwam ze in Hamburg terecht, later Berlijn, waar ze nog altijd woont. Ze is het Duits gaan schrijven ook, maar zonder het Japans achter zich te laten.
In het voorwoord voor de (Engelse) uitgave van een roman uit 2004 legt vertaalster Susan Bernofsky uit hoe de roman, The Naked Eye, is ontstaan. Normaliter schreef Yoko Tawada haar boeken in of het Japans of het Duits. En die speelde ze dan door naar een vertaler. Maar bij The Naked Eye ging het anders.
‘She started the novel in German, but then parts of the story began occurring to her in Japanese, and so she continued writing sections of the book now in one language, now in the other, later translating in both directions until she arrived simultaneously at two complete manuscripts.’
Wat volgens Bernofsky past bij de situatie van de verteller in de roman, een jonge Vietnamese die zich ontheemd voelt en daarom in statements praat om grip te krijgen op de steeds veranderende wereld om haar heen.
De films van Catherine Deneuve als hoofdstuktitels
In het Nederlands is nu bij uitgeverij Koppernik de roman verschenen die Yoko Tawada publiceerde in 2018: Verspreid over de aarde. Geschreven in het Japans, vertaald door Luk Van Haute.
Maar eerst even terug naar The Naked Eye. De jonge Vietnamese reist naar Berlijn om te spreken op een internationale jongerenconferentie, maar ze wordt gekidnapped. Ze weet te ontsnappen en komt in Parijs terecht, als het ware nog weer een cultuur verder. Had ze zich nog ingelezen op Duitsland, Frankrijk is haar totaal vreemd. Ze komt allerhande figuren tegen en weet – hoe bijzonder is dit – houvast te vinden in de films en persoon van Catherine Deneuve – hallo, moeder van Édouard Louis.
Tawada heeft elk hoofdstuk genoemd naar een film met Deneuve. Repulsion, Indochine, Les voleurs – noem maar op. Het tekent de soepele inventiviteit van Yoko Tawada.
Foto: Ramo/Flickr
Er zijn overeenkomsten tussen beide romans. In Verspreid over de aarde heeft Hiruko moeten meemaken dat het land waar ze vandaan komt door de oceaan is overspoeld – ja, hoe zowel diepgravend als komisch het steeds gaat over taal, onderliggend aan deze roman is de klimaatcrisis. Hiruko is net zo ontheemd als de naamloze Vietnamese in The Naked Eye, die zichzelf soms als Ahn aanduidt, maar dat is niet haar naam.
Japan is verdwenen, daarmee ook de naam van het eiland
De archipel tussen het Chinese vasteland en Polynesië verdwijnt onder het oceaanwater. Het gaat hier overduidelijk over Japan, compleet verdwenen dus, zo compleet dat de naam van het land in de hele roman niet voorkomt. En met het eiland is ook de taal verdronken. Dus is Hiruko nu naarstig op zoek naar mensen die die taal nog spreken. Om die taal te redden.
Zoals Ahn (toch maar) naar Europa is gekomen, zo is Hiruko naar Denemarken gekomen. Hier begint haar zoektocht naar native speakers van haar moedertaal en het is niet dat de Europeanen wier paden ze kruist niet behulpzaam zijn. De een na de ander sluit zich bij haar aan en zo trekken ze Europa door, gedreven door hun taalgevoel. Ze komen in Trier terecht, maar het Umami-festival dat hoopvol klonk als mogelijke plek om de mensen te vinden die ze zoekt, is afgelast. Terug naar het noorden. Oslo, Kopenhagen – er wordt heel wat afgereisd. In Oslo komen ze ene Anders Breivik tegen, zo even en passant als de klimaatcrisis wordt aangestipt.
De roman is bezaaid met prachtige bespiegelingen over taal en landen. Als Oost-Duitsland is opgegaan in Duitsland en daarmee een verdwenen land is geworden, is dan West-Duitsland ook niet verdwenen? Veel misverstanden zijn er tussen de talen natuurlijk, Hiruko heeft een eigen taal ontworpen, een soort nieuw Esperanto genaamd Panska, pan = heel + ska = Scandinavië. Ze leert het immigrantenkinderen aan, kinderen die immers ook naar een andere taal zijn verhuisd. ‘Verspreid over de aarde’ is niet voor niets de titel.
Boeddhist? Nee, linguïst
Het is een kakelbont gezelschap rond Hiruko. Zwaan-kleef-aan, met onder anderen een jonge Groenlander die voor een Japanner wordt aangezien, de Duitse Nora en haar vriend, de sushi-chef Tenzo en de Deense taalkundige Knut wiens moeder zo nu en dan opduikt, op de gekste plekken en meest onverwachte plekken. Er ontstaan allerlei vriendschapsbanden en andere relaties tussen deze lieden. Voortdurend gaan de gesprekken over de vraag of er eigenlijk wel native talen bestaan en ‘eigen landen’.
De liefde voor taal zit overal. Op een bepaald moment vraagt Akash, een non-binaire Indiër aan Hiruko:
‘Ben je een boeddhist?”
‘Nee. Ik ben linguïst.’
‘Is dat dan een religie?’
‘Nee, maar taal maakt mensen gelukkig en laat ze verder kijken dan de dood.’
Voor de lezer is het heerlijk om ze op hun reis over het Europese continent te volgen. Op werkelijke elke pagina staat iets prikkelends. Tawada weet het verhaal luchtig en licht te houden, maar schrijft ondertussen ook over de invloed van de klimaatcrisis op eskimo’s.
Vaak vertoeven ze in restaurants, de ideale plek voor hilarisch-talige misverstanden. Misschien komt het hierdoor dat ik dit zo’n kostelijk boek vind.
Yoko Tawada: Verspreid over de aarde.
Vertaling: Luk Van Haute. 250 p’s. Koppernik.
– The Naked Eye. 230 p’s. Hardcover met omslag. Granta
foto Yoko Tawada
(no changes made)
