De grote voorjaarstentoonstelling van het Rijksmuseum in Amsterdam is gewijd aan het klassieke boek van Ovidius: Metamorfosen. Zaal na zaal pogen beelden, video’s, tekeningen en schilderijen scenes uit dat invloedrijke lange gedicht in kunst om te zetten. Lang niet alle kunstwerken slagen erin Ovidius’ claim dat ‘alles beweegt’ te bevestigen. Wel is dit de uitgelezen kans om Narcissus te zien. Een van Caravaggio’s bekendste schilderijen, dat bovendien – maar geheel toevallig – opduikt in recente Nederlandse literatuur.
door Theo Hakkert
VIJFDE METAMORFOSE
Er was eens een jongen
die zichzelf zo knap vond
dat de ruimte om hem
verboog.
uit
Ellen Deckwitz – Metamorfosen
Twee vrouwen staan uitgebreid en letterlijk stil voor ‘de Narcissus’, een van de bekendste schilderijen van Caravaggio, die het werk eraan in 1599 zou hebben afgerond. Alsof ze een eindtijd hebben afgesproken, draaien de vrouwen op hetzelfde moment naar elkaar toe en zij rechts zegt met een voldane glimlach: ‘Nou, tot de volgende Caravaggio.’ Het lijkt erop dat ze niet samen zijn gekomen en niet samen weer vertrekken, want hier scheiden hun wegen. Meeting Point Narcissus.
‘Tot de volgende Caravaggio.’ Wat de vraag oproept wanneer de vorige in Nederland was. Het moet Medusa zijn geweest, dat begin 2019 in Utrecht De Graflegging van Christus kwam vervangen, het topstuk dat het Vaticaan maar vier weken wilde afstaan voor de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’. Moeizaam, moeizaam. Het is gewoon niet eerlijk verdeeld, of misschien juist wel en moeten liefhebbers geduld hebben en/of reizen.
Zelfs het Van Gogh Museum heeft niet alle Van Gogh’s. Kunstliefhebbers zijn gewend om te moeten reizen naar allerlei steden om het werk van hun favoriete kunstenaars te zien. Voor iemand als Mark Rothko moet die liefhebber dan bijvoorbeeld naar Texas, want Londen is niet genoeg. De Rothko van Rotterdam hangt lang niet altijd ‘op zaal’, zeker niet tijdens de verbouwing die bezig is. Essen heeft er een.
Veel steden hebben maar één Caravaggio
De schilderijen van Caravaggio (1571-1610) hebben een forse diaspora achter de rug. Zo bleven twee van zijn laatste achter in Messina, hangt er een in Cremona, een in Nancy, in Londen één, in Berlijn één et cetera. Ook binnen steden zijn ze over verschillende adressen verdeeld. Natuurlijk is dat het geval in Rome, maar bijvoorbeeld ook in Madrid. Drie op drie plekken, sinds kort heeft het Prado er twee.
‘Salome met het hoofd van Johannes de Doper’ is te vinden in het Koninklijk Paleis en daar alleen te bezoeken als onderdeel van een rondleiding. Na een rondleiding van anderhalf uur kwamen wij erachter dat de medewerkster ons met met de verkeerde tour mee had gestuurd. Er was nog net genoeg tijd om de kortere wandeling door het paleis te maken. De gids vond het zo vervelend dat hij de anderen in de groep beleefd vroeg even plaats te maken zodat wij een paar minuten alleen met Salome en de onthoofde Johannes hadden.
In het Prado is ook een onthoofding te zien. David met het hoofd Goliath. In Thyssen Santa Caterina d’Alessandria.
Sinds een paar jaar heeft het Prado ook Ecce Homo in de collectie, het omstreden doek dat op een veiling werd aangeboden voor zo’n 1500 euro, tot iemand meende dat het een Caravaggio betrof. Hij had al eerder een variant op dit onderwerp geschilderd. Voordat deze ‘nieuwe’ voor altijd in Madrid zou hangen, maakte het een korte rondreis door Italië. Het hing in Rome in Palazzo Barberini, maar de zaalwacht had maar één taak: voorkomen dat het werd gefotografeerd en dus bleef ze er voortdurend voor staan. Wat het idee dat het geen Caravaggio is, bepaald niet wegnam. In dit artikel wordt dat fraai uitgelegd.
…
(tekst gaat verder onder de Hermaphroditus)
Metamorfosen is een mooie verzameling momenten. Helaas werkt het niet zo dat de kunstwerken in de zalen echt met elkaar in gesprek raken. Lang niet alles beweegt. Beweging is toch al, zeker in de klassieke kunsten, een gestold moment. De kunstenaar kan de suggestie van beweging in het werk leggen. Louis Finson slaagde daarin circa 1611 met Chaos of De strijd van de Vier Elementen. Aarde, water, lucht en vuur houden elkaar vast en draaien om elkaar heen. Ze zijn elkaars tegenstander, maar kunnen ook niet zonder elkaar.
Gerhard: Perseus
Bayreuth 2009
Wikimedia CommonsLouis
Louis Finson: Chaos
Beweging ook in de videokunst van Jill Kraijer, die het verhaal van Medusa verbeeldt door slangen langs gezichten te laten glijden. Ze komen nog net niet uit de monden.
Er staat nog een onthoofding. Hubert Gerhard liet zich inspireren door Benvenuto Cellini’s Perseus met het hoofd van Medusa.
Ander geweld: Leda en de zwaan. De verkrachting door Zeus heeft veel kunstenaars (en dichters) doen nadenken over hoe die te verbeelden en -woorden. Michelangelo liet het, net als Rubens, gewoon zien, maar zijn schilderij moest worden vernietigd. Er zijn kopieën.
Verrassend, vooral van perspectief, is wat Tintoretto noodgedwongen deed met Aracne, de weefster. Zijn schilderij was voor een plafond bedoeld. Dus zien we het van onder af en kijken door het weefgetouw heen.
Heel fraai is de hermafrodiet (foto hierboven), die nota bene bij een opgraving is gevonden, waarna Gian Lorenzo Bellini er in 1620 een marmeren bed voor ontwierp – het lijkt wel een luchtbed, maar dat kon hij toen niet weten.
De mythe van Venus, op wier verschijning de beeldhouwer zo verliefd werd, wordt fraai omgedraaid door Paul Delvaux. Een vrouw raakt ontroerd door een versteende jongeman en ze versmelten.
En van Caravaggio Narcissus.
Narcissus in twee nieuwe boeken
Geheel los van de tentoonstelling in het Rijksmuseum verscheen van dichteres Ellen Deckwitz ter gelegenheid van de Poëzieweek de geschenkbundel Metamorfosen. In het fragment bovenaan dit verhaal lijkt ze zowaar even aan Narcissus te refereren.
Ook van Narcissus wordt gezegd dat het niet zeker is dat het van Caravaggio is. Het schilderij is niet zo omstreden als Ecco Homo. Het hangt nu dus tijdelijk in Amsterdam. Het hoofd van Narcissus, die zich geknield over een plas of een vijver buigt om zich totaal in zichzelf, zijn aanblik en zijn schoonheid te verliezen, is ook het beeldmerk van de tentoonstelling.
In strikte zin is het geen gedaanteverwisseling. Ovidius mag beweren dat ‘alles beweegt’, het is niet zo dat ‘alles stroomt’, het adagium van Heraclitus. Bij Narcissus stroomt niets. Integendeel. Niets beweegt. Zou het water bewegen, dan werd het tafereel verstoord en zou de jongeling ontwaken uit zijn trance. De essentie is dat alles stilstaat. Hooguit gebeurt van alles in zijn hoofd. Misschien stolt zelfs zijn bloed nu hij beseft hoe ‘schoon’ hij is.
Caravaggio is niet alleen de meester van het licht, hij heeft ook als weinig anderen de gave gehad om zijn afbeeldingen te timen. Hij pakte momenten. Emmausgangers, in Londen, geeft het moment weer dat Christus wordt herkend. Bij Narcissus is er geen moment. Hij heeft zichzelf al herkend en is juist voor altijd gevangen in deze pose.
Donald Niedekker: Over Narcissus
Was de bundel van Ellen Deckwitz geen afgesproken werk, ook de roman Nevenwezen van Donald Niedekker verschijnt volledig toevallig nu Narcissus in het Rijks te zien is. De roman is opgebouwd uit fragmenten, te kort om hoofdstukjes te heten. Ze hebben allemaal een titel die met ‘Over’ begint. Een daarvan heeft als titel Over Narcissus.
Niedekker pakt juist het moment dat de stilstand van het eeuwige moment verbroken wordt en alles toch in beweging komt:
Narcissus kijkt diep in het water, dieper, tuurt door het wateroppervlak, steekt zijn hand uit, verbreekt wat hij begeert, stomheid!, weg, weg, de droom, de jongeling, de ander, hij moet dieper zoeken, iets trekt hem aan, sleurt hem verder, voorbij dat punt, dat, dat, dat verder, dat daar, dat, verder, nee, ja, verder, ver…
Eerder al in Nevenwezen, uitgegeven door Koppernik, heeft Niedekker over Narcissus geschreven. In de roman draait alles om de levens van twee jongens, een die leeft in de Zaanstreek, de ander in Afrika. En never the twain shall meet? Zeker wel.
De Zaanse jongen fantaseert over de ander. Niedekker laat ze versmelten tot nevenwezen en schrijft:
Hij kon de droom van zijn evenknie instappen als betrof het zijn eigen droom. En dan ontwaken uit de betovering van zijn dubbelganger.
De gelukkige Narcissus.
Hij verzon die hem verzon.
De gelukkige Narcissus ziet zijn kopie en zijn spiegelbeeld ziet hem, ja, ze groeten elkaar op identieke wijze. Waar vond men ooit zulk een harmonie?
O, in dit moment versmelten, wegzinken, verdrinken. De gelukkige Narcissus drinkt zijn tegenhanger terwijl hij door zijn nevenwezen wordt gedronken. Drinkend gedronken worden. De ander verslindend die jou verslindt.
Alsof zijn leven een ander leven tot doel had, een ander leven dat op zijn beurt het zijne als bestemming had.
De gelukkige Narcissus.
In een aparte beschouwing binnenkort meer over deze uitzonderlijke roman. Voor nu: ‘Tot de volgende Caravaggio.’
Metamorfosen is te zien tot en met 25 mei in Rijksmuseum Amsterdam.
Donald Niedekker: Nevenwezen. 214 p’s. Koppernik
Ellen Deckwitz: Metamorfosen. 26 p’s. Poëziecentrum.