door Geke Mateboer
Mannen met een extreem lage emotionele intelligentie, ofwel een zware geestelijke beperking, bekleden op dit moment her en der in de wereld machtsposities, die hen de vrijheid geven diezelfde wereld naar believen kapot te maken. Plunderende, moordende mannen, we kijken er al niet meer van op als hun koppen op het journaal verschijnen om weer nieuwe gekkenpraat uit te kramen. Hoezeer is hun gekte al stapsgewijs geïntegreerd in onze eigen denk- en belevingswereld?
Waar moet je nog troost en beschutting vinden? In boeken, kunst en films. Escapisme, een vlucht uit het hier en nu om wat verlichting te bereiken, om weer aansluiting te beleven bij wat jij dacht dat goed en mooi was. Endeavour to find the best version of the surrounding world. Wie geeft zijn kind bij de geboorte eigenlijk de roepnaam Endeavour? [Streven, bereiken, proberen, trachten] De ouders van inspecteur Morse deden het. Ze noemden hem geen Sean of Storm of Splinter, maar Endeavour Morse, the Queens’ servant.
Ik doe de gordijnen dicht, de kachel aan, een fles wijn onder handbereik, en kijk weer uur na uur naar een goede en rustgevende wereld, een wereld waarin ook het slechte bestaat, waarin weliswaar gemoord wordt door krankzinnige, verdorven mensen, want die zijn er nu eenmaal, dat weten we, maar waarin ánderen, zich beter gedragende mensen, die slechtheid te vuur en te zwaard bestrijden, omdat het moet. Daarvoor heb je Endeavour Morse (Shaun Evans), zijn warmhartige baas Fred Thursday (Roger Allam), en zijn keurige collega Jim Strange (Shaun Rigby) – die laatste zie je door de seizoenen heen afvallen en steeds kleiner worden. Dat begrijp je, een leven zo dicht op de misdaad is op z’n minst anstrengend.
Melancholiek en sensitief
Als je net als ik van krimi’s houdt en van Engeland, was je in het begin misschien een beetje ongelukkig en ongemakkelijk met Endeavour, de prequel van de latere Detective Chief Inspector Morse, de overgetelijke John Thaw die in de laatste aflevering (The Remourseful Day) in 2000 overleed aan een hartinfarct, miljoenen fans in diepe rouw achterlatend. Vijftien maanden later stierf de acteur in het écht. De oude Morse, intelligent, melancholiek, sensitief, briljant, rokend, drinkend, liefhebber van poëzie en opera en van zijn beeldschone bordeauxrode Jaguar Mark II. En op en top Brits – dit is: secundair, teruggetrokken, introvert, superbeschaafd en wat klunzig met vrouwen. De jonge Morse, Shaun Evans, is het allemaal eveneens. Hij wordt na het aarzelend begin, negen seizoenen lang, 33 afleveringen een dierbare vriend, iemand die je als zoon of man of broer zou willen hebben, iemand om van te houden om zijn rechtschapenheid en zwaktes. Je groeit met hem mee, tussen de beginjaren ’60 en ’72, van beginnend agentje (en gesjeesde beursstudent) tot ervaren, overtuigende maar nooit zelfvoldane inspecteur met een neus voor details. Fijn detail, de dochter van John Thaw, Abigail, verschijnt in Endeavour als de onderzoeksjournalist Dorothea Frazil. De liefde voor detectives zit in de familie.
Ik moet bekennen dat ik geen enkele aflevering ooit volledig heb doorgrond en begrepen, daarvoor zijn de zaken vaak té complex en overvloedig, elke aflevering neem ik me voor om de volgende keer nog beter op te letten, nog meer details te onthouden, maar telkens raak ik op driekwart van de stream de draad kwijt, en dat is niet erg. Want wat telt is de persoon Endeavour, zijn wereld, zijn relatie met de mensen om hem heen. Zijn affecties en alles wat er niet gezegd wordt tussen de regels. Zijn reactie wanneer Joan Thursday, op wie hij stiekem verliefd is dreigt te trouwen met zijn collega Strange – Morse zul je er niet over horen, hij zwijgt, en hoe teleurgesteld en kapot hij vanbinnen ook is: hij accepteert gelaten de uitnodiging om hun best man te worden.
“We enter the world with nothing and leave with much the same”
De troost van het hele concept is: er zijn goede mannen, ze bestaan. Neem Anton Lesser (Wolf Hall, Game of Thrones) in zijn rol als Morses’ Chief Superintendent Reginald Bright. Met zijn kleine, spitse, bleke gezicht, dat soms opeens dat van een vrouw lijkt, ziet hij in al zijn onkreukbaarheid hoe de ellendige wereld oprukt, hoe de misdaad ook het ingedommelde, vormelijke Oxford binnen sijpelt. Alle ellende komt natuurlijk regelrecht uit Londen, de grote stad. “In wat voor wereld leven wij?” kan hij radeloos uitkrijten als er weer eens iets verschrikkelijks is gebeurd, en dat is precies wat je wil van overheidsfunctionarissen: moraal, deugdzaamheid, een helder onderscheid tussen goed en slecht, verontwaardiging over en de bestrijding van het kwaad, dag in, dag uit. De afgemeten Reginald is tot verrassend grote gevoelens in staat – onvergetelijk is de scene waarin hij hoort dat zijn eigen vrouw opeens is overleden. Hij wil en kan dat niet geloven en hij gelooft het niet. Het kan niet waar zijn. Je hart krimpt met hem mee.
Het bureau Thames Valley is een microwereld waarin mannen gentlemen zijn met altijd een witte, gestreken zakdoek op zak. Dat ze zo nu en dan compleet aan de drank raken spreekt voor zich, want misdaad gaat je niet in de koude kleren zitten. Misschien doordat hij het beest voortdurend in de bek kijkt, schedels licht, maaginhouden inspecteert en losse lichaamsdelen bijeenbrengt is patholoog Dr. Max de Bryn (James Bradshaw) nét iets cynischer dan zijn collega’s, maar niet minder wijs. “We enter the world with nothing and leave with much the same” constateert hij bij het zien van het enige bezit van een dode zwerver: een versleten trouwring.
Negende symphonie
Is het opzet, die negen seizoenen van Endeavour Morse? Het lijkt er op. De ‘vloek van de negende symfonie’ komt in de eerste aflevering van het laatste seizoen voor. In Prelude passeren al die componisten van wie hun negende symfonie het slotakkoord werd. Mahler, Beethoven, Dvořák en Schubert stierven tijdens of net na de voltooiing van hun negende symfonie. Mahler probeerde zijn lot nog te omzeilen door zijn negende geen nummer te geven; echter werd zijn tiende hem fataal.
Het is bijna metafictie, in de allerlaatste scène van het negende seizoen rijdt de jonge Morse in zijn zwarte Jaguar een andere, wijnrode Jaguar voorbij, en in de achteruitkijkspiegel van die laatste auto zien we onmiskenbaar de ogen van John Thaw. Het afscheid is definitief.
Endeavour Morse wordt uitgezonden op RTL 8 en is te streamen op (o.a.) NLZIET en NPO Start