Niet een vader-zoon-zoektocht, maar het verhaal van de rouw van een dochter: Ganzentijd van Mirjam van Hengel. ‘Ze verbindt haar pijn om het verlies aan een leven lang liefde voor deze vader, in meeslepende herinneringen, zeer precies genoteerd.’
door Paul Abels
Het is een bekend literair motief, de Vatersuche. We vinden het terug bij Franz Kafka, Ischa Meijer, Hans Lodeizen en duizend anderen. Merkwaardig genoeg beperken veel definities zich tot een vader-zoon-zoektocht, die meestal begonnen wordt als de vader afwezig is, om welke reden dan ook. Ganzentijd van Mirjam van Hengel is het verhaal van de rouw van een dochter, kort na het overlijden van haar vader (september 2024). Het is ook een overtuigend en ontroerend monument voor de man die haar vader was. Kernfysicus, dienstweigeraar, idealist, vogelaar, Bach-kenner. Maar bovenal het soort vader dat je iedereen toe zou wensen. Hier verwacht je dan de bijvoeglijke naamwoorden die in beeld brengen wat dat zo wenselijke dan was. Die adjectieven komen gelukkig niet: Mirjam van Hengels boek vertelt het hele verhaal. Zoals een goede beeldhouwer na tal van sessies met zijn of haar model de veelkantigheid en tijdloosheid van een mens in één geboetseerd portret uitdrukt. In tweehonderd bladzijden komen wij te weten wat voor man deze vader was, wat voor vader deze man was.
Terwijl ik de trefwoorden die horen bij Eduard van Hengel opschrijf en probeer ze in de context van zijn dochters leven en beleving te plaatsen, bedenk ik hoe snel liefdevolle aandacht van een kind voor zijn of haar vader of moeder verstikt zou kunnen raken in te expliciet benoemde al te particuliere emotie. Bij Van Hengel gebeurt dat niet. Nergens clichés, geen effectbejag, geen ontremming. We leren de man kennen in zijn rommelpotterige bewaarzucht, zijn zuinigheid, zijn overtuigende activisme ‘Fossielen tegen fossiel’- de slogan die Van Hengel en zijn echtgenote op een demonstratiebord schreven toen er tegen de fossiele brandstoffen gedemonstreerd moest worden, zijn onbegrensde, oprechte aandacht voor zijn dochter. En tal van andere betekenisvolle details.
Vatersuche in de literatuur leidt vaak tot opruimen. Ook daar zijn tal van voorbeelden van te vinden. Mirjam van Hengel helpt haar moeder en vindt van alles terug. Bouwtekeningen van het poppenhuis dat hij voor haar maakte. Een spiekbriefje met de verschillen tussen kol-, rot- en dwergganzen, grauwe ganzen en brandganzen, zijn intelligente betoog tegen de dienstplicht en waarom politieke motieven voor hem leidend dienden te zijn. Ook hier: nergens larmoyante passages, hoe sensitief Van Hengel ook beschrijft wat al die relicten betekenden voor hem en nu voor haar, hoe de relicten een gezamenlijke diep doorleefde band in herinnering brengen.
(tekst gaat onder de foto verder)
Foto: Elmerkunst
Vatersuche komt je aan de botten. Mirjam van Hengel lijdt maar gebruikt dat woord niet. Ze beschrijft wat haar fysiek en mentaal overkomt. Ze overdrijft niet en maakt het ook niet minder dan het is. Een paar weken lang heeft ze niet of nauwelijks contact met de wereld. Ze bespiegelt over haar werk als redacteur: hoe ze altijd maar in het hoofd van de schrijver heeft moeten kruipen om hem of haar te kunnen volgen, om mee te kunnen gaan. Nu gaat het over haarzelf. Haar pijn. Ze verbindt haar pijn om het verlies aan een leven lang liefde voor deze vader, in meeslepende herinneringen, zeer precies genoteerd. Wie er voldoende voor open staat, kan kracht putten uit dit boek.
Vaak is de grens tussen proza en poëzie in Ganzentijd nauwelijks te trekken. Er is veel functioneel wit in en tussen de hoofdstukjes. Zoals er ook wit zit tussen de herinneringen. Maar elke knip uit het geschetste leven, uit de geschetste levens samen, verrast en draagt bij aan het grote verhaal. Van Hengel vertelt over André, een Franse buschauffeur van 86, een vriend met wie zij correspondeert. Haar woord vriend is hier aandoenlijk welgekozen. Elke dag poetst hij zijn ouderwetse Setra-bus, voert zijn kippen, leest. André was gelukkig met zijn werk als buschauffeur ‘totdat er een ander busje langskwam. Het busje met leed. Het stopte precies voor de deur van zijn huis in het dorp, waar het zijn vrouw en zijn zoontje schepte. Ze waren op slag dood.’
Wanneer ik André laat weten dat mijn vader is overleden, dat ik over hem schrijf en daarvoor naar het eiland in het noorden wil, laat hij per kerende post weten dat hij me erheen zal rijden. Voor het eerst stopt de joli bus bij mij voor de deur. Hij lijkt idioot groot in mijn Amsterdamse straatje en alsof hij niet echt is, verzonnen. Ik stap in, omhels de chauffeur en leg mijn spullen op het voorste bankje. ‘Was het eng?’ vraag ik. ‘Hier alleen naartoe rijden?’ ‘Het moest er een keer van komen,’ zegt André en trekt op.
Mirjam van Hengel: Ganzentijd
De Bezige Bij 2025.
Op 28-12-2025 is Mirjam van Hengel te gast bij Winterzinnen in Ruinen.
Op de website van ILFU schreef Mirjam van Hengel over het schrijven van zo’n persoonlijk boek als Ganzentijd.