Vanaf het moment dat Mathijs Deen begon aan de reeks die Waddenthrillers als merknaam meekreeg, was het voor hem de vraag: waar eindigt dit? Met deel vijf, De visser, heeft hij nu de serie rond Liewe Cupido magistraal afgerond.
door Theo Hakkert
Mathijs Deen (64) had al een hele bibliografie bij elkaar geschreven, waarvan boeken over oude wegen en de Wadden het meest succesvol waren, toen hij eind 2020 de novelle Het lichtschip publiceerde. Zo’n boek waarin elk woord op de juiste plek staat. Omdat het op het water speelde, werd de novelle ook door de Duitse uitgever Mare Verlag uitgegeven, gespecialiseerd in boeken die zich afspelen op en rond de Waddenzee en Oostzee.
Op een gegeven moment komt er in Het lichtschip een politieman aan boord, wat het nog niet meteen een spannend boek maakt in de zin van een politieroman, laat staan thriller. Maar zo kwam de Duitse uitgever wel op een idee. Of Mathijs Deen – ‘der Junge’ – geen thriller kon schrijven? Daar moest hij even over nadenken, want ontegenzeggelijk is dat voor literaire schrijvers een drempel.
Deen waagde de stap, maar uiteraard niet zonder een goed plan vooraf. Hij kwam op het idee een politieman te nemen die zowel van Duitse als Nederlandse komaf was. Liewe Cupido was de naam. Opgegroeid op Texel, maar werkzaam in het Duitse Waddengebied. De Duitsers noemden hem Der Holländer, wat meteen de titel werd van deel 1.
De raadselachtige dood van vader Jan Cupido
Een stille man, een denker die goed luisterde. Stil is uiteraard prima, maar zo stelde Cupido zijn collega’s en familie wel voor raadsels. Dat zijn hond voor lange tijd zijn beste vriend was, zegt veel over zijn sociale isolement. Beetje bij beetje bleek waarom hij zwijgzaam is. Deen heeft de reeks opgebouwd zoals andere series, ook op tv: een verhaal per deel met daaronder of daarachter een doorlopend verhaal. En dat doorlopende verhaal heeft alles te maken met de raadselachtige dood van Liewe’s vader Jan, de visser die ‘op zee gebleven is’. Liewe komt niet los van het idee dat hij daar op de een of andere manier mogelijk niet schuldig maar wel betrokken bij is geweest en mogelijk dus medeverantwoordelijk voor is.
Dit raadsel blijft in de reeks boven het verhaal hangen. De auteur was zich er van meet af aan van bewust dat hij in deel 5, waarvan hij al op tijd aankondigde dat het het laatste zou zijn, moest uitleggen hoe het fatale ongeval van Jan Cupido in elkaar had gezeten. ‘Ik heb nog geen idee,’ zei Deen herhaaldelijk, ook bij interviews na deel 4. Het moet een vorm van zelfbescherming zijn geweest. Het kon altijd mislukken, het schrijven aan het slotdeel. Maar nu, nu deel 5 er is, De visser, kan worden vastgesteld dat hij in zijn hoofd veel verder moet zijn geweest met de afwikkeling van het raadsel dan hij in het openbaar wilde toegeven.
De couleur locale van de Wadden
En die afwikkeling is wonderbaarlijk sterk. Deen is er nooit voor teruggedeinsd om complexe misdaden te beschrijven. Een moord bedenken, vond hij lastig, heeft hij vaak gezegd. Ooit maakte hij ’s nachts zijn vrouw wakker om haar te vertellen dat hij een moord had bedacht. Vaak worden lichamen gevonden, in geschonden staat weliswaar, maar beschrijvingen van de gruwelijke momenten geeft hij nauwelijks. Wel veel couleur locale. Ook scheepstermen en posities van schepen staan exact vermeld, stromingen, zandbanken, alles. Toen ik hem vanuit Bremen via Signal een foto stuurde van het kantoor en de kade van de kustwacht, antwoordde hij binnen een minuut met naam, adres en functie.
Ook De visser zit complex in elkaar, maar ‘doorwrocht’ is een beter woord. Liewe Cupido weet uit de kleinste sporen en aanwijzingen, en uit gesprekken op basis van net dat ene woord of juist het zwijgen, op te maken hoe de dood van zijn vader werd veroorzaakt. De zaak is veel groter en diepgaander dan gedacht.
Dit deel speelt zich grotendeels af in Nederland. Jan Cupido was van Texel immers. Daar moeten de Duitse uitgever en lezers het maar mee doen. Over de hele reeks gezien is dit deze plot het enige dat nog restte en het is, uiteindelijk, zo logisch als maar kan. Een glorieus einde aan een romanreeks, geschreven in sublieme stijl; Deen is altijd literatuur blijven schrijven. Waddenthrillers mag een commercieel handige term zijn, het zijn eerder psychologische literaire romans, maar dit terzijde.
Series in vijf delen
Recent verscheen M – Het einde en het begin, het vijfde deel van de romanreeks van Antonio Scurati over Benito Mussolini. Ook vijf delen dus.
Toen deel 4 van M verscheen en lezers die de reeks vanaf het begin hadden gevolgd hun enthousiasme niet onder stoelen of banken staken, vroegen anderen die er nog niet aan waren begonnen, of ze bij deel 4 konden beginnen; ze zagen op tegen al die delen. Het onverbiddelijke antwoord: nee, dat kan niet. Bij Scurati dien je bij deel 1 te beginnen, de opkomst van het fascisme, en niet bij deel 4, waar Mussolini’s downfall begint. Bovendien mis je zo de ontwikkeling in de stijl waarin Scurati zijn romans – want dat zijn het, romans in een innige tango met de historische bronnen – heeft geschreven, een stijl die steeds bloemrijker werd.
Dit geldt ook voor de Waddenthrillers van Mathijs Deen. Bij deel 1 beginnen, voor de zaken per deel, maar ook voor de doorlopende verhaallijn, en altijd weer die stijl, de sfeer, de details, de zee, de schippers, de getijden en het zwijgen.
Daarom is het terecht dat hij ook geen concessies doet. In de vervolgdelen van thrillerseries moet altijd even de speurder, agent, rechercheur – wie ook de Maigret of Scarpetta van dienst is – beschreven worden voor ‘nieuwe’ lezers. Daar had Mathijs Deen geen zin in.
‘Dit boek’ schrijft hij voorin, ‘is het sluitstuk van het overkoepelende verhaal dat de voorgaande delen met elkaar verbindt. Om het verhaal over wat Liewe overkomt zonder al te veel terzijdes te vertellen, heb ik enkele gebeurtenissen uit de voorgaande boeken bekend verondersteld.’
Gedagtekend: Texel, 25 november 2025.
Mathijs Deen: De visser. Een Waddenthriller.
352 p’s. Alfabet Uitgevers.
