Home

Toen ik je kwijtraakte – van Joost Baars

De tweede collectie gedichten van Joost Baars (1975) is een ingetogen werk over verlies en herinnering, opgedragen aan zijn in 2021 overleden moeder. Zijn debuut Binnenplaats (2017) werd bekroond met de VSB Poëzieprijs, dus de verwachtingen waren hooggespannen. 

door: Kamiel Choi

Een van de motto’s van de bundel is ‘When I think of the end times you come to mind’ van de Amerikaanse singer-songwriter Laura Veirs. Dit vat volgens mij de filosofische kern van de bundel. Baars moet in een gedicht accepteren dat de werkelijkheid ook zonder mama bestaat, omdat ze zich aan mij alleen / kan openbaren sinds // jouw baren het begin schonk // aan mijn blik. wat ik / wil zeggen is: // ik zie je niet, ik zie. dáár ben je.
Baren als mogelijkheidsvoorwaarde voor openbaren: de moeder begrepen als voorwaarde van onze (poëtische) blik, een voorwaarde waarin zij voor altijd aanwezig is.

Zo is de moeder aanwezig in deze tweede bundel, juist in zinnen als knort mijn poëzie van jouw afwezigheid. In een openhartig gedicht waarin hij zijn moeder direct aanspreekt en vertelt over andere schrijvers (waaronder Edwin Fagel die recent de bundel Cagney heeft uitgebracht bij uitgeverij Opwenteling) die over het verlies van hun moeders schrijven. Onbedoeld doemen de moeders toch steeds op.

De bundel is opgedragen aan de in 2021 overleden moeder van de dichter, dus we moeten aannemen dat zij overal de ‘je’ is. Maar in het openingsgedicht van de vierde afdeling van Toen ik je kwijtraakte lezen we:

toen ik je kwijtraakte,

de vijfde keer,

zag ik je liggen

in je massief,

zag ik je nakende
smelten nog niet.

uggianaqtuq, uggianaqtuq,
fluisterde je.

ik wist nog niet

wie van ons

tweeën als eerste

de weg van

ontwrichting zou gaan.

Uggianaqtuq is een woord uit een dialect van het Inuktitut en betekent zoveel als zich vreemd en onvoorspelbaar gedragen. Niet alleen mensen, ook landschappen kunnen uggianaqtuq zijn. De ‘je’ lijkt hier dus ook te refereren aan de klimaatverandering. Het gaat om het ontwrichtende als zodanig dat we in een zeer welvarende en oorlogsvrije samenleving verleerd zijn te denken. Als iemand sterft vergaat er een wereld, maar een op efficiency afgestemde samenleving kan de ontwrichting nooit voldoende plaats geven.
Het feit dat de planeet blijft draaien / ook nadat de wereld is vergaan drijft ons tot de worsteling met het absurde, niet door de confrontatie met onze eigen sterfelijkheid, maar door het sterven van een ouder.

Joost Baars vat heel goed dit gevoel, dat de wereld niet meer klopt en we in een betekenisvacuüm onze rondjes draaien, samen in gedichten waaruit je eindeloos zou willen citeren: (…) waar / het over gaat bij dit soort taal / die rouw een maat / toekent, ontgaat / mij nu, want nimmer // was jouw doodheid / hedendaagser // dan vandaag, wat barthes beschrijft is waar, // dat met jouw wijken mij / niets anders dan mijn eigen // pijnlijke beginsel in de wereld / overblijft.
Verderop in dat gedicht zet de dichter een begrip uit de theologie in: apofatisch. In stom en apofatisch talen naar / een lichaam als het lichaam // dat mij droeg onder jouw naam.

Apofatisch betekent dat iets niet in menselijke concepten te vangen is. Stom en apofatisch talen drukt heel sterk het verlangen uit dat faalt zich in taal uit te drukken. De dichter is uit tijd en taal geslagen, en in deze bundel laat hij zien wat ons te doen staat, hoe we van alles losgeraakt en terug bij   
aaa    aaa   aaa die oerklank omduiden tot een bevestiging:
jaaa    jaaa     jaaa

De magere en precieze stijl doet me denken aan Hans Faverey, maar met de vlam van een Majakovski: Baars is minder hermetisch en draagt duidelijk een boodschap uit, zoals blijkt uit een gedicht in de bundel dat is opgedragen aan de Gaza Flotilla en zijn verwijzingen naar klimaatverandering. 

Naast dichter is Baars ook vertaler van onder andere Gerald Manley Hopkins, redacteur (zie bijv. De bundel Verblijf van Yasmin Namavar) en boekverkoper. Met Toen ik je kwijtraakte heeft hij een mooi kleinood geschapen waarin we leren na een verdovende slag van het verlies van een dierbare, de wereld met verwondering tegemoet te treden.

Toen ik je kwijtraakte Joost Baars
80 pagina’s
Uitgeverij Van Oorschot