Over Het lichaam is onschuldig,
de debuutroman van Gaite Jansen
door Isa Sengers
Wat gebeurt er als de hunkering naar een ander zo groot is dat je jezelf verliest? Als verlangen je eerder overschaduwt dan vervult van licht? Wanneer je identiteit niets anders is dan een weerspiegeling van je verlangens? Gaite Jansen (1991) concentreert zich op deze vragen in haar debuutroman Het lichaam is onschuldig. Jansen is zowel nationaal als internationaal voornamelijk bekend als actrice, maar heeft zich in de afgelopen jaren geprofileerd tot literair auteur. Eerder bracht ze de dichtbundel Ode aan de Onstilbare uit en in 2025 publiceerde ze haar eerste roman Het lichaam is onschuldig: een verontrustend verhaal over lust, macht en obsessie waarin de verantwoordelijkheid van het lichaam centraal staat.
De roman volgt de Nederlandse Margaret die de kans krijgt om zich bij het befaamde dansgezelschap The National in New York te voegen. Ze laat haar partner Noah en haar moeder achter in het kikkerland, maar neemt de pijnlijke herinneringen aan haar jeugd met zich mee. Haar tijd in New York begint stroef, maar al snel ontwikkelt ze gevoelens voor haar twintig jaar oudere dansdocente Olivia waardoor ze voor even al haar onzekerheden vergeet. Gedurende het verhaal raakt ze verstrikt in een sinistere driehoeksverhouding met deze choreografe en diens man David. Een wervelwind van destructie volgt. Ik las de roman als een pleidooi om het lichaam als onschuldig te verklaren, zoals de titel al stelt. Margaret is niet verantwoordelijk voor haar keuzes, omdat haar lichaam handelt naar patronen uit het verleden. De lichamelijke ervaringen van Margaret hebben grote invloed op haar belevingswereld. Bij mij riep het de vraag op of het lichaam daadwerkelijk onschuldig is, of dat het genuanceerder ligt dan dat.
Het verlangen transformeert in een steeds groter monster
Margarets lichaam wordt door zowel het strenge dansregime als haar hevige gevoelens voor Olivia enorm op de proef gesteld. De roman die geschreven lijkt te zijn in een zucht van verdriet beschrijft voornamelijk de lichamelijke gevoelens die gepaard gaan met een verliefdheid die overgaat in obsessie. Vaak wordt de lichamelijke ervaring honger aangehaald. Wanneer ze voor het eerst door Olivia wordt gevraagd om na de repetities bij haar en David te komen eten, wordt Margarets honger zowel letterlijk als figuurlijk gestild. “Mond open”, commandeert Olivia waarna ze een framboos in de mond van Margaret stopt. De sensualiteit druipt van de bladzijde af. Margaret: “Zij zag hoe groot mijn honger was. Zij wist mij te voeden”.
Het verlangen naar Olivia begint dus onschuldig, maar transformeert in een steeds groter monster dat Margaret uiteindelijk van binnenuit opvreet. De seksuele scènes tussen Margaret en Olivia of David lezen dan ook eerder verontrustend dan lustopwekkend. De zogenaamde liefde tussen de drie wordt steeds donkerder totdat Margaret compleet in de schaduw leeft van Olivia en David. De verwijdering van Margaret tot haar eigen lichaam is goed te volgen aan de hand van de beschrijvingen over de oogkleur van Olivia. Naarmate ze minder fel stralen, troebeler raken, verliest Margaret haar zelfbesef.
Een schaduw die Margaret steeds vaker teistert
Gaite Jansen speelt veel met het contrast tussen licht en schaduw. De lichamelijke hang naar licht komt veel terug in het verhaal. Er is dan ook een rol weggelegd voor een vrij letterlijke “schaduw” die Margaret steeds vaker teistert naarmate het mentaal slechter met haar gaat. De schaduw achtervolgt haar, slaapt met haar in bed en vereenzelvigt zich uiteindelijk met haar lichaam. Deze donkerte steekt af tegen het lichaam van Olivia. “Alsof ze licht gaf”, zo beschrijft Margaret de vrouw die haar leven zal gaan beheersen als ze haar voor het eerst in de dansstudio ziet verschijnen. Steeds opnieuw bestempelt ze Olivia als lichtgevend. Tevergeefs denkt Margaret dat deze lichtgevende kracht haar zal aansteken, overnemen, verwelkomen. In eerste instantie wordt ze ook welkom geheten in het huishouden van Olivia en David. Ze mag met hen mee naar restaurants en wordt zelfs uitgenodigd om te blijven slapen. Op een zeker punt trekt ze zelfs bij hen in. Margaret denkt de intimiteit en veiligheid waar ze zo lang naar smachtte bij het perfecte powerkoppel te vinden. Haar leven lijkt lichter te worden in alle opzichten, maar de “schaduw” verhuist mee naar de typische brownstone-woning van Olivia en David.
Hoewel de roman zich afspeelt tegen het decor van het bruisende New York, wordt de stad maar amper benoemd. Het wereldje van Margaret is klein. Alleen Olivia en David lijken ertoe te doen en dat wordt veelvuldig benoemd. Er huist een grote eenzaamheid in Margaret die ze probeert op te vullen met haar allesverwoestende honger naar Olivia. Al haar pogingen tot verbinding leiden tot zelfverlies. David wordt omschreven als een zelfingenomen man met narcistische trekjes. Zijn manipulatiedrang schemert zowat in elk citaat door. Als lezer heb je daardoor vaak de neiging om door het papier heen naar de naïeve Margaret te schreeuwen dat ze weg moet blijven van de griezel.
‘Ik zou willen dat ik mijn moeders moeder was’
Alles wat Margaret zoekt, is een greintje verbinding. De eenzaamheid komt voort uit, hoe kan het ook anders, haar verleden. Strikt opgevoed door een alcoholistische moeder die haar betastte, danst Margaret zich een weg naar de vrijheid die ballet haar biedt. Paradoxaal genoeg ontsnapt ze haar verleden door juist de droom van haar moeder achterna te gaan. Niet geheel onvoorspelbaar vindt ze de verbinding noch bij Olivia noch David. Haar hongerige lichaam weet zich geen raad wanneer het koppel haar in de steek laat. Maar er is licht aan het eind van elke tunnel, zo ook bij deze gitzwarte variant. Het mantra dat je eerst van jezelf moet houden om van een ander te kunnen houden wordt clichématig opgevoerd tijdens het inlossen van het plot. Er is dan ook ruimte voor acceptatie van haar donkere jeugd. Ze keert terug naar Nederland en gaat langs bij haar moeder. De mooie woorden: “Ik zou willen dat ik mijn moeders moeder was” luiden een hoopvol einde in.
Lichaam volgt de natuurdrift om zich veilig te voelen
Deze roman toont een strijd tussen lichaam en geest, waarbij het instinct wordt getoetst en het verstand te allen tijde naar de achtergrond verdwijnt. Interessant hoe het lichaam leidend is in een roman bestaande uit enkel woorden. Het lichaam hunkert, heeft honger en staat in brand. Naar mijn mening is het lichaam wél schuldig. In dit verhaal is het namelijk de sturende kracht van Margarets innerlijke kompas waardoor ze in een neerwaartse spiraal belandt en uiteindelijk hard neerdondert. Maar het lichaam heeft geen keuze dan het volgen van de natuurdrift om zich te verbinden, zich veilig te voelen. Van kinds af aan is Margaret al voorbestemd om een zoektocht te leiden naar het oog van de orkaan. Daar waar de rust schuilt. In deze zoektocht wordt het lichaam meegesleurd door de windstoten van mensen met verkeerde bedoelingen. Het lichaam is dus wel degelijk schuldig, maar kan en mag niet veroordeeld worden.
Gaite Jansen: Het lichaam is onschuldig.
Roman. 272 p’. Uitgeverij Hollands Diep