Tot de val van het communisme in 1990 groeit Lea Ypi op in het meest geïsoleerde land van Europa: Albanië. In haar autobiografische roman Vrij uit 2021 beschrijft ze haar jeugd tijdens het socialistische regime van Enver Hoxha en de ingrijpende transitie van haar moederland tot meerpartijensysteem. Dit coming-of-age verhaal biedt een unieke kijk op politiek en ideologie door de ogen van een jonge vrouw. Voor mij fungeerde de roman bovendien als naslagwerk over de rijke geschiedenis van Albanië tijdens mijn reis door het prachtige land.
door Isa Sengers
Socialisme door de ogen van een kind
Ze was elf toen de Albanese Lea Ypi (geb. 1979) het standbeeld van Stalin omhelsde. Voor haar betekende Stalins socialisme dat werd doorgevoerd door minister-president Hoxha absolute vrijheid. Zo groeide Ypi op als een zorgeloos kind in de Sovjettijd van de jaren tachtig. Albanië was op dat moment al zo’n veertig jaar lang het meest geïsoleerde land van Europa met een streng communistisch regime en totale maatschappelijke controle. Omdat Lea niet beter wist dan het eren van de president, de socialistische lessen op de basisschool en de lange rijen voor de supermarkt, genoot ze van de vrijheid die haar werd voorgehouden.
Voor Lea was dit leven, waarin de hechte buurtgemeenschap hoog in het vaandel stond en ze elke dag met haar vriendinnetjes op straat speelde, doodnormaal. Juist de naïviteit van de kinderlijke vertelstem toont een genuanceerd beeld van het socialisme, wat indruist tegen de manier waarop communistische regimes vaak in het Westen worden afgebeeld. Desondanks verheerlijkt de auteur het dictatoriale regime niet. Ypi voelt feilloos aan hoe ze met humor en voortschrijdend inzicht ruimte houdt voor de mooie herinneringen van haar jeugd zonder af te doen aan het leed van de vele slachtoffers van het leiderschap van Hoxha.
Tijdens het regime zijn namelijk honderdduizenden mensen slachtoffer geworden van politieke vervolging en zijn duizenden mensen geëxecuteerd. Als een burger iets verkeerds beweerde over de president of het beleid, riskeerde diegene een fikse gevangenisstraf of zelfs de dood.
(na de foto gaat de tekst verder)
Nog steeds is het land bezaaid met de bunkers die Hoxha massaal liet bouwen om de bevolking te beschermen tegen nucleaire aanvallen uit het Westen. De bunkers zijn destijds nooit gebruikt, maar worden nu ingezet voor recreatie en educatie. Zo bezocht ik een van de grotere bunkers onder de parlementsgebouwen in Tirana die nu dient als het museum Bunk’Art 2. In de smalle gangen en de voorheen zwaar geïsoleerde kamers las ik over de manieren waarop de Sigurimi, de geheime dienst van Hoxha, afluistermethoden en propaganda toepaste om de burgers in de gaten te houden en te reguleren. Zo installeerde de Sigurimi zenders en microfoons in objecten die door het hele huis verplaatst werden, zoals bezems, waardoor men zelfs in eigen huis niet vrijuit kon spreken. Tot op de dag van vandaag is slechts 10% van de Sigurimi-spionnen gearresteerd. Het overgrote deel loopt dus nog vrij rond.
Controle
Ook in Vrij komt de beangstigende sfeer van de maatschappelijke controle naar voren. Lea’s ouders en oma, de zogenoemde “intellectuelen”, waren anticommunistisch, maar konden door de strenge controle van de overheid hun ware mening niet delen met hun kinderen. Post werd geopend op het postkantoor voordat ze er zelf bij konden, afluisterapparatuur was zowel binnenshuis als buitenshuis aanwezig en er kon zomaar een spion temidden van de familie zijn. In Vrij praatten de familieleden van Lea daarom ook in codetaal. Als ze spraken over een ver familielid dat was afgestudeerd, bedoelden ze dat diegene was vrijgelaten uit de gevangenis. Deze codetaal werd zonder context medegedeeld door de jonge Lea, waardoor je als lezer de puzzelstukjes niet hebt om uit te vogelen wat er aan de hand is, maar wel degelijk een onheilspellend gevoel krijgt.
Een van de anekdotes in de roman die blijk geeft aan de politieke voorkeur van Lea’s familie gaat over de CocaCola-blikjes die sommige Albanezen neerzetten in hun huis. De mensen kochten de lege blikjes voor veel geld en zetten ze op een altaar in huis. Soms zelfs naast een ingelijste foto van de president bij wijze van een vreedzaam protest.
Op het schoolplein bespreekt Lea met haar vrienden wat er normaliter in een colablikje zou zitten. Een drankje wellicht? Vandaag de dag vliegen de billboards met CocaCola-reclames je om de oren op de snelwegen van Albanië en er is zelfs een heuse Shein-winkel te vinden in de zuidelijke stad Vlorë. Je zou kunnen zeggen dat het kapitalisme inmiddels goed en wel haar intrede heeft gedaan.
Onrust
Lea voelt zich bedrogen wanneer het regime in Albanië wordt opgeheven en ze de waarheid van haar familie te horen krijgt. Plots kantelt haar wereldbeeld nu ze weet dat haar ouders dag in dag uit tegen haar hebben gelogen. Het land vult zich met protesten en de toekomst van Albanië is onzeker. Zo valt de landelijke onrust gelijk met de onrust in het hoofd van de jonge tiener. Veel Albanezen vluchten het land uit. Dit gaat niet zonder slag of stoot, omdat de omringende landen de Albanezen niet meer zien als politieke, maar economische vluchtelingen. Waar ze eerst werden tegengehouden door de Albanese grensbewakers, worden ze nu geweerd door de grensbewakers van omringende landen. Uit paniek springen mensen op boten naar Italië. Er staat ze een barre overtocht te wachten in de brandende zon zonder voedsel.
Ook de dertienjarige Elona, Lea’s beste vriendin, is van de ene op de andere dag verdwenen. Lea snapt er niets van en doet er alles aan om erachter te komen wat er is gebeurd. Uiteindelijk hoort ze dat Elona met haar oudere vriendje is gevlucht naar Italië, waar ze als vluchteling waarschijnlijk niet beter af is dan in haar thuisland. De bevreemding die de jonge Lea voelt bij de veranderingen die niet alleen effect hebben op de politiek, maar ook op haar sociale leefomgeving, is doorvoeld beschreven en geeft diepere lagen aan de persoonlijke kant van de val van het communisme.
De desillusie van het kapitalisme
De vrijheid die de kapitalistische filosofie uit het Westen beloofde, blijkt een desillusie voor de meeste Albanezen. Door de grote emigratie daalt het inwoneraantal fors. Er ontstaat vrijheid in partij- en kledingkeuze, maar de verschillen tussen rijk en arm worden groter. De drang om “net als de rest van Europa” te zijn zonder daar de middelen voor te hebben, zorgt in Albanië voor een moeizame overgang. De vader van Lea moest tientallen Roma, die als arbeiders voor zijn bedrijf werkten, mededelen dat ze geen werk meer voor ze hadden; naar zijn zeggen het ergste wat hij ooit heeft moeten doen. De zekerheid van het socialisme waarin iedereen voorzien was van een baan en een huis, bestaat plotseling niet meer.
In 1997 leidden protesten over het instorten van de piramidespelen en de grote armoede tot een gewelddadige burgeroorlog. Lea Ypi zegt niet goed te weten hoe ze dat jaar moet omschrijven, dus bestaat het hoofdstuk ‘1997’ uit dagboekfragmenten. Passages over politieke standpunten wisselen af met Lea’s puberale liefde voor een jongen uit haar klas en haar wens om zo snel mogelijk af te studeren van de middelbare school. Het contrast tussen oorlogsbeschrijvingen en de onschuld van een tiener maken het verhaal authentiek en menselijk. Dit is geen geschiedenis van een land, maar van een vrouw.
(de tekst gaat verder onder de foto)
Het Albanië van nu
De strijdbaarheid van de Albanezen is me ook duidelijk geworden toen ik daar verbleef. Sinds 1990 is de strijdlust ontwaakt na de val van het communisme en eens in de zoveel tijd rukt deze op. De Albanese bevolking ondervindt namelijk nog steeds last van de moeizame transitie van het staatssocialisme naar het kapitalisme.
Zo hoort Albanië nog niet bij de Europese Unie waardoor de regering niet valt onder Europees reglement. Onder andere hierdoor kon huidig minister-president Edi Rama de beschermde natuurreservaten van de Narta-lagune en het eiland Sazan vrijgeven aan investeerder Jared Kushner en zijn vrouw Ivanka Trump. De schoonzoon en dochter van Trump bouwen op deze plekken luxe privéresorts waarmee ze de dier- en plantsoorten bedreigen. Jonge Albanezen gaan sinds mei de straten op om te protesteren tegen de plannen en corruptie van de president. In de volksmond wordt dit de Flamingorevolutie genoemd.
Onze reisgids vertelde over de plannen van Kushner terwijl we vanaf een idyllisch uitkijkpunt over Vlorë en het eiland Sazan uitkeken. De rijken hebben nooit genoeg; ze willen alleen maar meer en meer, was de strekking. Hiermee duidde hij een van de lelijkste eigenschappen van het kapitalisme waardoor Albanië zogenaamd was bevrijd. Sazan lag er nog ongeschonden bij; tot dusver mocht niemand bouwen op het voormalig militaire eiland en kon het alleen kortstondig bezoeken. Ook ik heb het eiland bezocht. Een eigenaardige ervaring; op rechts zag ik een paradijselijk strand en op links de vele bunkers en militaire voorzieningen uit de Koude Oorlog. Binnenkort zal je helaas een flink bedrag moeten neerleggen om überhaupt nog naar het eiland te kunnen.
(na de foto gaat de tekst verder)
Een paar dagen later zag ik met eigen ogen hoe de mensen met Flamingorekwisieten de Bulevardi Dëshmorët e Kombit in Tirana trotseerden om Edi Rama bewust te maken van zijn corrupte beleid. De vredige, maar standvastige demonstranten stonden in de bloedhitte en liepen het risico om door camera’s met gezichtsherkenning opgepikt te worden. De camera’s op de gebouwen werden daarom door de demonstraten met lasers afgeweerd. De tientallen jaren waarin protest verboden was zijn nog niet vergeten. Ondanks en misschien juist daarom klinkt de kritiek op de regering luider dan ooit.
Wat is vrijheid?
In Vrij is Ypi beschouwend over zowel het socialisme als het kapitalisme en geeft ze de lezer de vrijheid om na te denken over diens eigen ideeën bij de ideologieën. Noch het communisme noch het kapitalisme wordt aan de schandpaal genageld. “De filosofen hebben de wereld alleen geduid, het gaat erom haar te veranderen” zegt Ypi’s vader in het laatste hoofdstuk wanneer Lea opbiecht om filosofie te willen studeren. In deze roman filosofeert Lea Ypi niet alleen over het verleden, het heden en de toekomst van Albanië, maar zet ze de lezer ook aan het denken. Bewustzijn van je wereldbeeld en hoe je gevormd bent door je omgeving is de eerste stap in het veranderen ervan. Zo schrijft Ypi in haar nawoord: “Maar als er een les te leren viel van de geschiedenis van mijn familie, en van mijn land, dan is het wel dat mensen nooit geschiedenis schrijven onder de omstandigheden die ze kiezen.”
Mijn Westerse, Nederlandse kijk op het socialistische regime van Albanië is door deze roman ontzettend verrijkt. Ook de mensen die ik heb ontmoet en de musea die ik heb bezocht gaven context aan het verhaal van Ypi. Zowel het kapitalisme als het communisme kent zoveel verschillende facetten, dat ze niet simpelweg elkaars tegenhanger of oplossing zijn.
Vrij gaat over de mensen die verkeren in de ideologieën die hen opgelegd zijn, waardoor deze roman een intieme inkijk geeft in de geschiedenis. Ypi laat hiermee zien dat vrijheid geen constante is en dat het voor ieder een totaal verschillende invulling kan hebben. Nog steeds worstelt de Albanese bevolking met de naweeën van de abrupte en stroeve overgang na 1990. Met een erfenis van opstanden en revoluties, waarin het volk zich staande bleef houden ondanks de grote schommelingen in ideologie en overheersing, blijft het land onverminderd strijdbaar en veerkrachtig.
Lea Ypi: Vrij
Opgroeien aan het einde van de geschiedenis
Vertaling: Luud Dorresteyn
336 p’s. De Bezige Bij
foto header: Albinfo / Wikimedia Commons
alle andere foto’s: Isa Sengera
