Anders dan Brigitte Bardot, die werd gelanceerd met de film Et Dieu créa la femme, wat een goddelijke tussenkomst suggereert, deed Marilyn Monroe het zonder hogere machten. ‘Ze creëerde zichzelf,’ zo valt te horen tegen het einde van de tentoonstelling rond de honderd jaar geleden geboren Amerikaanse filmster in Forum in Groningen.
door Theo Hakkert
In 1956 was Marilyn Monroe dertig en ze trouwde met schrijver Arthur Miller, een huwelijk waarbij de partners werden gekarakteriseerd als The Great American Body and The Great American Brain – zelf bepalen wie voor welke kwalificatie in aanmerking komt.
Ze ontmoet later dat jaar koningin Elizabeth II, voor Monroe een droom die uitkomt. Van die ontmoeting zijn vele foto’s, Monroe was bij leven de meest gefotografeerde vrouw ter wereld en toen moesten de snelle camera’s nog komen, maar die in Forum toont precies de zelfverzekerdheid waarmee ze de Engelse vorstin op dat moment tegemoet treedt. Haar houding is perfect. Ze staat fier maar ontspannen rechtop, oog in oog. Voor de duvel niet bang, licht provocerend ook. Want ze heeft het protocol overtreden, bewust uiteraard. Blote schouders. Dat is qua etiquette voorbehouden aan de koningin. Alleen is hier niet één koningin, hier staan er twee en ze schudden elkaars hand.
‘Ik haat het om een ding te zijn’
Met de film Et Dieu créa la femme wist regisseur Roger Vadim van Brigitte Bardot, in de terminologie van destijds, een seksbom en sekssymbool te maken – dat was toen we nog sexbom schreven. Monroe was het al een tijdje, en ze haatte het: ‘A sex symbol becomes ‘a thing’. I hate being ‘a thing’.’
Ze was niet alleen negen jaar ouder dan Bardot, ze was ook nog eens vroeg begonnen. Op haar 16e trouwde ze met een buurman omdat ze anders in een pleeggezin zou worden opgenomen. Om vier jaar later te scheiden toen ze al enigszins het heft in handen wist te krijgen.
In diepere zin gaat daar de tentoonstelling over. Hoe krijg je de macht over jezelf en je doelen in handen, en hoe hou je die als het je is gelukt daar te komen waar je jezelf op de horizon had gezien? Wat doe je wel en wat doe je niet op de weg daar naar toe?
Ze sloeg een aanzoek van een miljonair af omdat ze verder niets voor hem voelde. Om geld ging het haar niet, hoe arm ze ook was geweest. In het geval van Marilyn Monroe gold dat ze vaak precies wist wat ze níet wilde. Zo’n huwelijk, het idee moet haar hebben benauwd. Een basaal gevoel voor vrijheid, dat zocht ze. Ongebonden zijn. Toch al niet onlogisch, maar gezien haar jeugd niet zo gek. Niet bekend was wie haar vader was; haar moeder had verslavingen en psychische problemen.
Natuurlijk had ze voor haar loopbaan anderen nodig. In de wetenschap-door-ervaring dat een fotomodel en actrice altijd een bepaalde mate van afhankelijkheid heeft. Van een fotograaf, van managers, van een regisseur, van een filmbaas, van een studio.
Wat ze allemaal niet had moeten horen voordat ze überhaupt als actrice werd gezien. Dat ze niet mooi genoeg was, zelfs dat. Secretaresse zou iets voor haar zijn. Jaloezie, afgunst, vuige roddel – en daar kwam haar onzekerheid nog eens overheen.
‘De mix van kwetsbaarheid en zelfvertrouwen’
Zoals het op een wand in Groningen staat samengevat: ‘De mix van kwetsbaarheid en zelfvertrouwen die ze uitstraalt, in combinatie met haar kinderlijke naïviteit en openlijke seksualiteit, valt in de smaak’. In 1949 liet ze zich bloot fotograferen. De foto’s doken, hoe merkwaardig ook, pas later op en toen ze in de eerste editie van Playboy verschenen was ze in één klap een sekssymbool.
Ze wilde niet alleen (of alleen niet?) die seksbom zijn en nam acteerlessen. Om als actrice serieus genomen te worden. Haar populariteit maakte dat de studio’s haar graag contracteerden. De camera hield van haar, haar verschijning was overrompelend. Leon Shamroy’s quote over de screentest van Monroe in 1946 is beroemd geworden: ‘She had kind of a fantastic beauty like Gloria Swanson, and she got sex on a piece of film like Jean Harlow. Every frame of the test radiated sex.’
Nukkig was ze ook. Toen het filmsucces er eenmaal was, verscheen ze soms niet op de set. Geen zin, te nerveus, niet tevreden met de rol. ‘I’m selfish, impatient, and a little insecure,’ zei ze zelf eens. Het was niet alleen dat. Angststoornissen, depressies, drugsgebruik en zelftwijfel speelden in toenemende mate een rol. Een grotere rol dan het diva-gedrag waar ze van werd beschuldigd.
En eenzaamheid niet te vergeten. Faam kan betekenen dat je er alleen voor staat. Tina Turner klaagde daar later ook over.
Marilyn Monroe zei over de achterkant van bekendheid gekoppeld aan onafhankelijkheid dit: “I knew I belonged to the public and to the world, not because I was talented or even beautiful, but because I had never belonged to anything or anyone else.”
Creëerde Marilyn Monroe (1926-1962) zichzelf? In grote mate – als je in ogenschouw neemt dat ze zich als kansarm kind wist op te werken tot een onwaarschijnlijk populair model en actrice. Oppassen met het woord icoon, maar net zoals Elvis Presley en Muhammad Ali is zij een twintigste eeuws Amerikaans icoon, ontegenzeggelijk.
En ze is het nog altijd. Haar statuur en uitstraling worden, honderd jaar na haar geboorte, ingezet voor hedendaagse doelen. Popsterren imiteren haar uiterlijk en seksuele imago.
Was ze een feministe? Vocht ze voor diversiteit en vrouwenrechten? Cherry picking in haar leven, dat door haar nativiteit én op andere momenten haar sterke wil niet eenduidig is, maakt dat ze voor allerlei karretjes te spannen is. In haar cv is voor grasduiners en duiders van alles te vinden.
Op de barricaden voor Ella Fitzgerald
Van haar sterke wil wordt in Forum een mooi en altruïstisch voorbeeld aangehaald. In 1955 wist ze de eigenaar van de Mocambo, een nachtclub bij Hollywood, zo ver te krijgen dat hij jazzzangeres Ella Fitzgerald daar liet optreden. Hij wilde dat eigenlijk niet omdat Ella Fitzgerald zwart was. Monroe beloofde dat ze elke avond op de voorste rij zou zitten als hij Fitzgerald wel arrangeerde. De man wist dat iedereen uit zou lopen voor Monroe, dus oké, maar Fitzgerald moest wel door de achterdeur naar binnen. Niets daarvan, beval Monroe, anders ging het allemaal niet door. Waarna de zangeres ‘gewoon’ door de hoofdingang naar binnen mocht.
Ergens heeft ze de controle verloren. De afhankelijkheid van derden maakte dat ze gewoonweg niet altijd de leiding had. Zie de beruchte opname van de scene met de opwaaiende ivoor-witte jurk voor de film The Seven Year Itch, de jurk die tien jaar geleden te zien was in de Nieuwe Kerk in Amsterdam.
We schrijven de nacht van 15 september 1954, 01.00 uur. Ze neemt plaats op het ventilatierooster van een metro bij Fifty Second Street in New York. De jurk – wit, de kleur van de onschuld – waait op door de omhoog blazende lucht uit de metrogangen. De camera’s leggen haar blote benen, oe-la-la lach en witte onderbroek vast. Niet alleen de filmcamera, ook de fotocamera’s van tientallen andere aanwezigen, want dat de filmopname plaats zou hebben was wijd en zijd bekend gemaakt. Meer dan koket is de pose op de foto die in Forum hangt. Ze tilt haar linkerbeen hoog op en draait haar witte broekje naar de straat en de toeschouwers. ‘Isn’t it delicious?’ zei ze. Maar of ze oprecht blij was met deze ordinaire publieksstunt?
Nog voor het begin van de tentoonstelling is de plek van opwaaiende witte jurk nagebouwd – zie foto hierboven. Schuldig landschap is natuurlijk overdreven; herkenbaar is het voor iedereen.
Het rooster ligt er. De spotlights staan klaar. Ga op het rooster staan en de ventilator begint automatisch. Wees je eigen Marilyn Monroe. Maar dan wel all the way gaan in een witte jurk en een witte slip eronder.
Niets is eenduidig, ook haar dood niet
Waar het begon mis te gaan, is niet aan te wijzen en daarom een ideale aanleiding voor speculatie, wat ook geldt voor haar dood. Een overdosis van twee middelen die in combinatie fataal zijn? ‘Probable suicide’, schreef de lijkschouwer op. Wat er op zou wijzen dat ze ook haar dood heeft gecreëerd, hoe bewust of onbewust dan ook.
Of werd ze vermoord? Ook hier is ruimte voor speculatie en dat laten de Amerikanen bij iemand die zo publiek bezit was als zij zich geen twee keer zeggen. Allerlei bewijsmateriaal was weg, dus hier werd iets verzwegen. In 1962 stierf Monroe, in 1963 John F. Kennedy, de president met wie ze een verhouding zou hebben gehad (en andersom), evenals met Robert Kennedy, ook vermoord. Het is ook wel wat veel. CIA? Maffia?
Haar leven, haar dood – over Marilyn Monroe zal nooit een laatste woord zijn gezegd. En altijd zal het over haar buitenkant gaan. De blonde haardos, haar gulle figuur, de rood-gestifte lippen zijn het blijvende masker van de mens Norma Jean Baker. Dus blijft die buitenkant hier in dit artikel maar eens buiten beeld. Om het over de mens te hebben, is het wel eens goed dat niet haar schoonheid te zien is.
De gekte van de verzamelaar
Over de tentoonstelling zelf. Deze is gebaseerd op een enorme verzameling memorabilia van Thomas Stampfer. Het toont vooral de gekte onder verzamelaars. Van de kleding die er hangt zijn het vooral vestjes en jurken zoals Monroe ze aan heeft gehad. Een schoentje, één – wat het Assepoesterverhaal van haar carrière onderstreept. De jurk die ze droeg toen ze Kennedy feliciteerde met zijn verjaardag – ‘Happy birthday mister president’ – is een kopie. Een stopper op een wijnfles ligt in een vitrine. Met alle respect: het is soms op het lullige af. Maar de filmfragmenten zijn mooi en je loopt er toch zo een paar uur rond.
T/m 25 oktober Forum Groningen.
Foto’s: VersTwee