Bart kreeg een boek cadeau;
hij was er erg blij mee.
Nu wiebelde de keukentafel niet meer
door Damiaan Renkens
Toen ik op de basisschool zat kwam ik wel eens bij een schoolvriendje thuis. In de woonkamer stond een grenen buffetkast; de bestverkochte kast van de jaren zestig. Hierin stonden een paar boeken: Het aanzien van… (gevolgd door een jaartal), het telefoonboek en een boek over karpervissen. Het was weliswaar de tijd van wederopbouw en vooruitgang maar van schaamteloze weelde was nog geen sprake. Het was voor veel gezinnen nog sappelen om de koters aan het eten te houden. Een boek stond niet bovenaan op het boodschappenlijstje.
Hoe is het nu na het eerste kwart van de 21e eeuw? Ik kom niet in alle huiskamers maar zie wel steeds meer ‘opgeruimde’ woonkamers, die steeds vaker the living worden genoemd. Ons koopgedrag is in de loop der jaren blijkbaar veranderd als het over boeken gaat.
Een paar jaar geleden kregen we een vrijmoedige kennis over de vloer. En hoe gaat het als een kennis voor het eerst in je woonkamer staat? Blikken gaan van de ene wand naar de andere. “God, jong toch – wijzend naar de boekenkasten – moet je die zooi niet eens opruimen?” Hij vertelde me hoe gemakkelijk het was om honderden boektitels op je iPad te zetten. “Kan ik zó voor je regelen.” De ‘zooi’ op de eerste verdieping en op zolder heeft’ie nooit gezien en toegegeven; daar staat inderdaad veel zooi bij.
Wie koopt wat en waarom?
Mijn vader zei: “Als je geld wilt verdienen moet je in troep gaan handelen.” Daar zit wat in. Soms komen er lijstjes voorbij van bestverkochte boeken. Nu geef ik Google de zoekopdracht “De bestverkochte boeken”. De titels die als eerste genoemd worden: Ontdek de Máxima in jezelf (cadeautip voor Moederdag), Alles voor de reis van Adriaan van Dis en De zomer van jou en mij van Jill Mansell. Deze gaan dus ‘als warme broodjes…’, en dat is prima. Een warm omslag, vaak met lieflijke sfeerplaatjes en de uitvoering is steevast ‘garenloos gebrocheerd’.
Wat verkoopt nog meer goed? Non-fictieboeken, kookboeken, naslagwerken, essays, thrillers, Engelse YA-boeken en reisverslagen. In mijn omgeving zie ik vaak boeken van Geert Mak en boeken van journalisten als Joris Luyendijk in de kast staan. Vermoedelijk, ik ben geen onderzoeker, verkopen ‘namen’ als Geert Mak en Joris Luyendijk zichzelf. Bekende schrijvers met een sympathiek of betrouwbaar uiterlijk die ons graag iets willen uitleggen. Ook een boek van een slachtoffer met een verbijsterend en persoonlijk verhaal (Lale Gül of Astrid Holleeder), vindt de media en de boekenconsument gemakkelijk. Op het omslag een sterk en contrastrijk portret met een niet al te subtiele typografie. Korte en bonkige titels: Ik ga leven en Judas. Bij zulke boeken is de uitvoering vaak ‘fabriekswerk’; een proces waarbij tijdens de productie nauwelijks of niet wordt bijgestuurd door een vakkundige graficus. Veel en goedkoop.
Zo dacht ik ook dat essentiële literatuur
te herkennen was aan een grafisch
degelijke en verzorgde uitvoering. Helaas!
Het kennis- en innovatieplatform voor de boekensector KVB Boekwerk brengt regelmatig verslag uit dat het koop- en leengedrag van verschillende lezers(profielen) inzichtelijk maakt (zie link*). Het is een nogal schematisch beredeneerd onderzoek. Maar goed, zonder indeling geen cijfers en dus geen inzicht.
Om een eindeloze opsomming van genres en categorieën te voorkomen, beperk ik me nu even tot literaire uitgaven, en nee, het is niet per definitie zo dat literaire kwaliteit gelijk opgaat met grafische kwaliteit van een boek. Zoals ik ooit dacht dat goede wijn te herkennen was aan de fles: een diepe ziel en een viezige, weerbarstige kurk, zo dacht ik ook dat essentiële literatuur te herkennen was aan een grafisch degelijke en verzorgde uitvoering. Helaas!
Ook het omgekeerde klopt vaak niet. Er bestaan boeken waarbij tijdens de productie kosten noch moeite zijn gespaard, waarvan de inhoud direct vergeten mag worden, terwijl ik ook poëtische parels ken in een behoorlijk ‘uitgeknepen’ uitvoering. “Poëzie verkoopt slecht en alle luxe die de ontwerper heeft bedacht is weggegooid geld”, zo lijkt de redenatie. Wanneer ik een eerste druk wil vinden van een (voor mij) goeie dichter in een goed verzorgde, gebonden uitvoering dan zoek ik mij een ongeluk. Voor zulke boeken wil ik best betalen; ik koop ze voor het leven maar daar heeft het managementteam van VBKU geen boodschap aan. Zij hebben andere belangen.
Als ik zeg dat Atlas Contact onderdeel is van VBKU (Veen, Bosch en Keuning Uitgeversgroep) en dat VBKU weer een onderdeel is van Simon & Schuster, dat op haar beurt weer in handen is van een private-equityfirma KKR (Kohlberg Kravis Roberts & Co.), dan begrijpt iedereen dat er bij zoveel ‘strijkstokken’ weinig plek is voor een integer gemaakt bundeltje in de Nederlandse taal. Die bundeltjes worden, overigens, nog wel gemaakt… en verkocht.
Voldoende rustpunten en functioneel wit (dus geen
modieus wit); de lezer wil een overzichtelijke oriëntatie
Ooit waren uitgevers bereid om met de winst van snelle en grote oplages de kosten te financieren van moeilijk verkoopbare poëzie en proza; en die literatuur mocht ook prettig en goedverzorgd in de hand liggen. Uitgaven met een typografie waaraan (on)zichtbaar toewijding en aandacht is besteed. Een papierkeuze die aansluit bij het kleurgebruik en bij de bindwijze, een letter die de leesbaarheid optimaliseert en past bij de zetspiegel en het paginaformaat. Voldoende rustpunten en functioneel wit (dus geen modieus wit); de lezer wil een overzichtelijke oriëntatie. Deze uitgevers deden dit, puur vanuit het besef dat een uitgever ook een culturele bijdrage moest leveren. Bij die culturele bijdrage ging het niet alléén om de literatuur maar ook om het grafisch product dat boek heet. Een nobel uitgangspunt.
Tot slot nog een opbeurende anekdote
Laatst sprak ik een uitgever die, min of meer, aan het ‘afbouwen’ is. Een éénpitter die zijn pensioengerechtigde leeftijd ziet naderen. Hij heeft nog een partij boeken in de opslag staan die lastig te slijten is. “Wat moet ik doen? Moet ik een antiquariaat vragen of….? Eigenlijk vraag ik hem dan of hij mijn boeken gratis naar de shredder wil brengen.”
Anderzijds, gehoord op de boekenmarkt, waar een verkoper van tweedehands boeken vol overtuiging riep: “Alles verkoopt, van Donald Duck tot porno.” Ik meende dat ik ook een tweedehands boek over karpervissen zag staan. Een ‘integer bundeltje’ zal ik hier niet vinden, vermoed ik.
* https://kvbboekwerk.nl/wp-content/uploads/2026/04/Pdf-bestand-Personas-aangepast-21-4-26.pdf