Veertien jaar zat Mohamedou Ould Slahi onschuldig vast op Guantanamo Day. Hij schreef daarover zijn Guantánamo Diary. Op het eerste Blocknotes Binnen Buiten Festival, vorige week in Amsterdam, sprak hij over vrijheid, verbeelding en de rol van kunst als overlevingsstratege. En hij liet voor het eerst zijn tekeningen zien. Stille getuigenissen van verzet en menselijkheid.
door Fran van den Bogaert
Het allereerste Blocknotes Binnen Buiten Festival had plaats in het Amsterdamse Ru Paré, een primeur voor Nederland. Een evenement dat niet alleen literaire optredens presenteerde, maar vooral de ontmoeting tussen schrijvers binnen en buiten de penitentiaire inrichting (PI) centraal stelde en deze stemmen samen op het podium bracht.
Oprichter van Blocknotes én jarige op deze dag, Christine Otten, werd tijdens het festival in in het zonnetje gezet. Haar missie om schrijfgroepen in gevangenissen te ontwikkelen als vrijplaatsen binnen onvrijheid vormde de basis voor het programma. Het idee dat schrijven een vorm van waardigheid en creatief zelfvertrouwen oproept, liep als een onderstroom door alle onderdelen heen.
Otten omschreef eerder hoe een pen een middel kan zijn om jezelf terug te vinden. Het festival maakte die gedachte tastbaar: schrijvers van binnen en buiten stonden samen op het podium, hun woorden als bruggen tussen werelden die zelden rechtstreeks met elkaar in gesprek zijn. Met teksten die dwars door muren heen reisden.
Een van de meest indringende momenten kwam van Blocknotes schrijver Frank uit de PI Heerhugowaard. Hij schreef speciaal voor het festival een nieuwe tekst. Omdat hij niet aanwezig kon zijn, werd zijn tekst voorgelezen door Tiziano Perez, sinds enkele maanden voorzitter van Blocknotes. De zaal viel stil toen de eerste regels klonken:
‘Mijn reizen zijn gebouwd op woorden
geschreven in de nacht die ik geef
aan iemand met een stem die vrij is.
En zo ben ik vandaag in Ru Paré.’
De voordracht maakte voelbaar waar Blocknotes voor staat. Taal als vervoermiddel wanneer fysieke vrijheid ontbreekt. Frank schreef hoe woorden hem kortstondig buiten zijn cel plaatsen, ‘heel even ben ik geen nummer maar een reiziger buiten zijn cel.’ Voor een publiek van festivalbezoekers, schrijvers, oud-gedetineerden, DJI medewerkers, muzikanten en vrijwilligers kregen die woorden een bijna fysieke aanwezigheid.
Tiziano Perez: ‘Er schuilt iets dappers in het aankijken van een lege pagina. Wie blijft zitten, wie niet wegloopt, pleegt een daad van optimisme. Het vertrouwen dat iets nieuws werkelijkheid kan worden. Schrijven is niet alleen een confrontatie met jezelf, maar ook een uitnodiging om je te verplaatsen in de ander. En die kleine beweging kan levens veranderen.’
In zijn toespraak schetste Perez het creatieve universum van Blocknotes als een plaats waar het onbekende geen obstakel vormt, maar een uitnodiging is om je te laten verrassen. Schrijven als een confrontatie én een gebaar van vertrouwen: het openlaten van de mogelijkheid dat er iets nieuws ontstaat. Dat idee, schrijven als daad van optimisme, werd een terugkerend thema. Perez benadrukte ook de symbolische betekenis dat Christine Otten op haar verjaardag een festival presenteerde dat voortkomt uit jarenlang werk achter de muren van PI’s in heel Nederland. ‘Blocknotes is formeel een stichting,’ zei hij, ‘maar in werkelijkheid een samenspel van mensen, ideeën en gelijkwaardigheid.’
en Sandra van Bosse, oud-deelnemer schrijfgroep PI. Foto: Jean van Lingen
‘Schrijfgroepen zijn geen luxe’
Namens de Dienst Justitiële Inrichtingen sprak Toon Molleman, plaatsvervangend divisiedirecteur GW/VB. Hij onderstreepte dat ruimte voor zelfexpressie in detentie essentieel is. Volgens hem bieden schrijfgroepen niet simpelweg afleiding, maar een mogelijkheid om identiteit opnieuw vorm te geven. De diversiteit van de stemmen die op het podium klonken, van poëzie tot muziek en luisterverhalen, maakte volgens Molleman zichtbaar waarom initiatieven zoals Blocknotes van waarde zijn en steun verdienen binnen de PI’s.
Workshops: meedoen in echte Blocknotesschrijfgroep
Het dagprogramma begon met schrijfbijeenkomsten waarin deelnemers konden ervaren hoe een Blocknotesschrijfgroep werkt. Voormalig deelnemers uit deze groepen en een bekende schrijver leidden de workshop samen. Deelnemers vertelden na afloop verrast te zijn door hoe snel er een veilige sfeer ontstond en hoeveel ruimte dat gaf om te schrijven. ‘Ook als je hierin totaal geen ervaring in hebt.’
Primeur: de tekeningen van Mohamedou Ould Slahi
Het festival betekende ook de eerste Nederlandse expositie van tekeningen van Mohamedou Ould Slahi, hij zat veertien jaar onschuldig vast op Guantánamo Bay en schreef het wereldberoemde Guantánamo Diary. Waar zijn woorden internationale impact hadden, waren zijn tekeningen nooit eerder hier te zien. Gemaakt onder extreme omstandigheden in Guantánamo Bay, fungeerden ze als stille getuigenissen van verzet en menselijkheid.
Slahi was zelf aanwezig en sprak over vrijheid, verbeelding en de rol van kunst als overlevingsstrategie. Zijn bijdrage gaf het festival een internationale context: detentie kent veel vormen, maar creativiteit blijkt overal een bron van veerkracht.
Stemmen van binnenuit
Het festival opende met voordrachten van schrijvers uit verschillende penitentiaire inrichtingen. Hun teksten, soms live gelezen door schrijvers van buiten, vormden het fundament van de dag. De gedichten en verhalen waren rauw en ongepolijst, maar juist daardoor indringend. Stemmen uit PI Vught, Heerhugowaard, Lelystad en Veenhuizen lieten deelden dezelfde wens om gehoord te worden.
Panelgesprekken, theater en luisterverhalen
In panelgesprekken spraken schrijvers, makers en oud-deelnemers over wat creativiteit mogelijk maakt binnen een systeem dat vaak weinig ruimte laat voor kwetsbaarheid. Theatermonologen, gebaseerd op teksten uit de schrijfgroepen, brachten de verbeelding van deelnemers tot leven, terwijl luisterverhalen het publiek meenamen naar ervaringen die doorgaans verborgen blijven achter gesloten deuren.
Een podium dat trilt van energie
Artiesten Akwasi, Dennis Rudge, Lotte Velvet, Christine Otten, Gerson Main, Tina Krikke, Lana Nasser, Jannah Loontjens en Hamda Belgaroui brachten poëzie, muziek en spoken word op het podium. Deze bijdragen waren geen losstaande optredens, maar werkten als dialogen met de stemmen van binnenuit de PI’s.
Gerda Blees nam, mede namens Writers Unlimited, het slotgedicht voor haar rekening.
De energie van het festival bereikte een hoogtepunt tijdens de open mic, gepresenteerd door Jennifer Muntslag, waar onbekende stemmen het podium betraden zonder drempel of hiërarchie. Danser Shaggy sloot de avond af en bracht de zaal volop in beweging.
Het open podium werd georganiseerd door SLAA, de Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam.
Het Blocknotes Binnen Buiten Festival liet zien wat er gebeurt wanneer muren niet verdwijnen, maar wel poreus blijken voor taal. Voor schrijvers van binnen werd het een reis naar buiten. Voor bezoekers van buiten een reis naar binnen. De woorden van Frank bleven nazinderen: ‘De meest zinvolle reizen beginnen in jezelf.’
Op 13 november in Ru Paré begon deze reis in collectieve vorm! Betrokkenen weten dat het niet bij deze ene dag zal blijven.
Foto: Jean van Lingen